Grondwater en gewasbeschermingsmiddelen

MEER KENNIS NODIG OM MONITORINGGEGEVENS TE KOPPELEN AAN GEBRUIK

Gewasbeschermingsmiddelen moeten alleen daar komen waar ze horen. Dus niet in het oppervlaktewater en niet in het grondwater. Nefyto en haar deelnemers zijn betrokken bij veel projecten rond bescherming van het oppervlaktewater. Maar hoe zit het met grondwater en gewasbeschermingsmiddelen? Een belangrijk aandachtspunt, temeer omdat uit grondwater een aanzienlijk deel van het drinkwater wordt gewonnen.

Nederland kwetsbaar voor uitspoeling

Bij de toepassing van een gewasbeschermingsmiddel komen resten van het middel op de bodem terecht. Door regen zakken deze resten in de bodem en sommige stoffen kunnen geleidelijk in het grondwater terechtkomen. De officiële term hiervoor is uitspoeling.

Nederland is een deltagebied met relatief hoge grondwaterstanden in combinatie met intensief grondgebruik. Dit maakt Nederland kwetsbaar voor uitspoeling van gewasbeschermingsmiddelen naar het grondwater. In het Nederlandse toelatingsbeleid van gewasbeschermingsmiddelen wordt dan ook door het Ctgb (bovenop de Europese beoordeling) een specifieke beoordeling gedaan naar de effecten op grondwater.

Toelatingsbeoordeling en grondwater

Bij de toelatingsbeoordeling moet de aanvrager studies aanleveren met betrekking tot de bescherming van grondwater. Met die studies wordt berekend of een gewabeschermingsmiddel bij juist landbouwkundig gebruik in het ondiepe grondwater terecht kan komen en de concentraties laag genoeg blijven. Diezelfde berekeningen worden ook gedaan voor de relevante afbraakproducten van de actieve stof.

Soms blijft het niet bij berekeningen en worden ook monitoringgegevens bij de beoordeling betrokken. Het uiteindelijke doel is het grondwater op een diepte van 10 meter te beschermen. De Kaderrichtlijn Water schrijft voor dat het grondwater met een eenvoudige zuivering als bron voor drinkwater moet kunnen dienen.

Drinkwaterwinning en gewasbeschermingsmiddelen

Bescherming van het oppervlaktewater is van belang voor het behoud van de ecologische kwaliteit en omdat zo’n 40 procent van het oppervlaktewater als bron voor de productie van drinkwater wordt gebruikt. Ongeveer 60 procent van het drinkwater in Nederland wordt gewonnen uit grondwater.

Op de plekken waar grondwater voor de bereiding van drinkwater wordt opgepompt, staan putten tot wel 50, 80 of zelfs 100 meter diep. De gebieden direct rondom de putten heten waterwingebieden. Ruimere gebieden rond de winningen zijn door provincies aangewezen als grondwaterbeschermingsgebied. Vanwege de kwetsbaarheid gelden hier speciale regels, zodat risicovolle activiteiten niet kunnen plaatsvinden. De toelatingsbeoordeling van een gewasbeschermingsmiddel kan leiden tot de conclusie dat het niet is toegestaan dit te gebruiken in grondwaterbeschermingsgebieden.

Drinkwaterproductiebedrijf Van Heek in het bos bij het Achterhoekse Zeddam voorziet 70.000 mensen van drinkwater gewonnen uit grondwater. Er wordt tot 150 meter diep water opgepompt.

Gebruik monitoringgegevens en emissiereductieplannen

Natuurlijk is het van belang de grondwaterkwaliteit nauwlettend in de gaten te houden. In Nederland wordt het grondwater door de provincies en door waterbedrijven op honderden locaties bemonsterd. Bij de toelatingsbeoordeling werd in het verleden nog minder goed naar de effecten op grondwater gekeken. Daarom worden er in het diepe grondwater nu concentraties aangetroffen van gewasbeschermingsmiddelen die 20 of 25 jaar geleden zijn gebruikt.

Onlangs zijn alle resultaten van deze monsternames samengebracht in de zogeheten Grondwateratlas. Deze geeft een beeld van het vóórkomen van werkzame stoffen en afbraakproducten van gewasbeschermingsmiddelen in het grondwater in Nederland. De bedoeling is dat de Grondwateratlas een rol gaat spelen in de toelatingsbeoordeling door het Ctgb. Een probleem is dat op dit moment de vondsten van te hoge concentraties in de Grondwateratlas nog niet gekoppeld kunnen worden aan gebruiksomstandigheden die tot deze concentraties hebben geleid. De kennis hiervoor is nog niet ontsloten. Pas als dat wel gebeurd is, kan een toelatingsbeoordeling worden gekoppeld aan de Grondwateratlas.

Datzelfde geldt voor het opstellen van emissiereductieplannen, zoals die ook al bestaan voor oppervlaktewater. Pas als de koppeling tussen de gevonden concentraties en het gebruik wel kan worden gemaakt, kunnen passende maatregelen worden getroffen. Ook wordt het dan mogelijk de effecten van in het verleden ingevoerde maatregelen te beoordelen. Mogelijke maatregelen zijn de aanpassing van de dosering, het kiezen van toepassingstijdstippen waarop minder risico op uitspoeling is en het uitsluiten van kwetsbare grondsoorten.

Mirja Baneke, Vewin:

'Drinkwaterbronnen beschermen tegen verontreiniging'

"Een deel van de drinkwaterbedrijven gebruikt grondwater als bron voor drinkwaterproductie. Een ander deel wint het water uit oppervlaktewater. Die verdeling is ongeveer 60 procent - 40 procent", zegt Mirja Baneke, senior beleidsmedewerker bij Vewin, de vereniging van waterbedrijven in Nederland.

Zowel in grondwater- als oppervlaktewaterbronnen voor drinkwaterproductie komen verschillende stoffen en verontreinigingen voor. Soms in normoverschrijdende concentraties. Dat is ongewenst vanuit het oogpunt van drinkwaterproductie. Dit kunnen industriële stoffen zijn, resten van consumentenproducten, geneesmiddelenresten, nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen.

"Uit onderzoek is gebleken dat in ongeveer een kwart van alle grondwaterwinningen voor drinkwaterproductie in de afgelopen jaren resten van gewasbeschermingsmiddelen zijn gevonden, in concentraties die of normoverschrijdend of net onder de norm waren", weet Mirja Baneke. "Bij de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden maakt het Ctgb al enige tijd gebruik van meetgegevens van de aanwezigheid van middelen in oppervlaktewaterwinningen voor drinkwaterproductie. Voor grondwater gebeurde dit nog niet. Sinds vorig jaar is er de Grondwateratlas voor gewasbeschermingsmiddelen. Hierin zijn monitoringgegevens van gewasbeschermingsmiddelen in grondwater verzameld. Hiermee kan het Ctgb zien waar welke gewasbeschermingsmiddelen in grondwater aanwezig zijn en deze informatie meenemen bij de toelatingsbeoordeling. Dit draagt bij aan een betere bescherming van de kwaliteit van drinkwaterbronnen."

De resultaten van de monsternames zijn nu samengebracht in een Grondwateratlas